Thứ Hai, 17 tháng 3, 2014

Tín ngưỡng "lên đồng" ở Huế



          - Tín ngưỡng "Lên đồng" đã xuất hiện ở Huế từ rất lâu, nhưng hưng thịnh nhất là vào những năm cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, vào thời mạt kỳ nhà Nguyễn. Đến năm 1965, những người theo tín ngưỡng này lập ra Tổng hội Thiên Tiên Thánh giáo ở đường Chi Lăng, thành phố Huế. Sau đó, Tổng hội Thiên Tiên Thánh giáo đã tích cực tham gia tổ chức lễ hội điện Hòn Chén vào dịp tháng ba âm lịch hằng năm.
* "Lên đồng" ở Huế
Thiên Tiên Thánh giáo nghĩa là: Thiên là huyện Thiên Bản, Tiên là làng Tiên Hương, tức thôn Vân Cát, làng An Thái, là nơi giáng trần lần thứ hai của Liễu Hạnh công chúa. Hai chữ "Thánh giáo" thể hiện một nguyện vọng xin được chính quyền thừa nhận tín ngưỡng như một tôn giáo thiêng liêng.
Người theo đạo Thiên Tiên Thánh giáo ở Huế thờ Tam Phủ. Theo họ, thế giới có ba cõi là Thượng thiên, Thượng ngàn và Thủy phủ. Mỗi cõi như thế do một vị Thánh Mẫu cầm đầu, đó là Mẫu Trung Thiên, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thủy Phủ. Mỗi mẫu lại có các Thánh bà hầu hạ mà người ta thường gọi là các Đức Chầu. Dưới quyền sai phái của Mẫu còn có năm vị Quan Lớn, từ Đệ Ngũ tới Đệ Nhất, 10 ông Hoàng, 12 Tiên cô, các cậu Quận và những vong linh chết non (sút sảo, tảo vong) hiển linh thường được gọi là các cô Bé hay các Cậu. Ngoài ra, tín ngưỡng này còn thờ cả Phật A Di Đà, Bồ Tát Quán Thế Âm, Quan Công, Sơn Tinh, Thủy Tinh lẫn Đức Thánh Trần Hưng Đạo Đại vương.
Thiên Tiên Thánh giáo không kinh điển cùng luật lệ chính thức. Sinh hoạt của tín đồ Thiên Tiên Thánh giáo mang tính tự phát, tự túc, tự nguyện. Dăm bảy hoặc vài chục người họp thành "phổ", cứ đến ngày 14, rằm, 30, mùng 1 âm lịch mỗi tháng thì các tín đồ tới một am miễu nhất định để dâng lễ, cúng cầu, hầu giá. Họ chỉ cữ kiêng vài loại thực phẩm vì "ăn sợ mắc tội" như thịt chó, thịt trâu, bồ câu, cá chép. Tín đồ Thiên Tiên Thánh giáo chủ yếu là cư dân vạn đò vùng sông nước ven bờ sông Hương.
"Lên đồng" ở Huế về cơ bản giống như lên đồng ở Hà Nội hay Sài Gòn - Gia Định xưa, đều là hình thức “nhập hồn” của các thần linh vào thân xác các Ông đồng, Bà đồng. Tuy nhiên, so với hai nơi kể trên, "Lên đồng" ở Huế có những nét riêng.
Ở Huế có hai dạng "Lên đồng", đó là Hầu lễ và Hầu vui. Hầu lễ là lần lượt các vị Thánh nhập hồn vào thân xác các Ông đồng, Bà đồng. Còn Hầu vui là các giá hầu ở các ban thờ Cô, Cậu, Ông Hoàng, thậm chí là tổ tiên, ruột thịt của những Ông đồng, Bà đồng đã qua đời. Ở những ngày lễ tại điện Hòn Chén, do nghi lễ lên đồng diễn ra đồng loạt trên nhiều thuyền, do vậy còn có hình thức Hầu âm, tức hầu không có đàn hát (chầu văn) và Hầu chìm, tức chỉ ngồi nhập đồng, không được nhảy múa.
Theo giới đồng cốt ở Huế, không phải ai cũng lên đồng được. Chỉ có những người có “căn mạng” thì mới có thể lên đồng. Đối với các ông đồng bà cốt, ngoài áo, khăn đội đầu và hai dãi khăn bằng lụa là trang phục chính họ còn phải sắm thêm nhiều món trang sức phụ khác như vòng vàng chuỗi hạt, nước hoa, son phấn... Trái lại, ngồi đồng thì chẳng cần sửa soạn gì nhiều. Chỉ cần rửa mặt mày tay chân sạch sẽ, áo xống chỉnh tề rồi làm lễ trước bàn thờ xong là phủ cái khăn đỏ lên đầu rồi ngồi xếp bàn trước bàn thờ nghe cung văn đàn hát. Đến khi nào "con đồng" thét lên một tiếng và đứng dậy, ấy là "Ngài" đã về. Cũng có người chẳng thấy phủ khăn gì cả, đang ngồi trong đám hầu dưng, tự nhiên "Ngài" nhập về lúc nào không hay. 
Mỗi cấp bậc của giá đồng có một điệu chầu văn khác nhau. Tuy nhiên, khi cung văn đang chầu văn ngon trớn, bỗng nghe một tiếng hét rồi có người ngã vật ra, biết ngay là có cô hay ông đã “thăng”, khi đó họ sẽ tấu ngay câu loan xa giá ngự hồi cung kèm theo ba tiếng chuông tiễn đưa. Thế là kết thúc một buổi giá đồng.
*Lễ hội điện Hòn Chén (Lễ hội Điện Huệ Nam)
Ngoài Tổng hội, Thiên Tiên Thánh giáo còn có "thánh địa" là Điện Hòn Chén. Đứng trên Đồi Vọng Cảnh nhìn xuống dòng sông Hương sẽ thấy thấp thoáng bên kia bờ sông một tòa cung điện ẩn hiện trong đám lá cây rừng của núi Ngọc Trản. Thắng tích này được các vua Nhà Nguyễn cho trùng tu nhiều lần, kể từ đời Minh Mạng, và ban cho tên chính thức là Huệ Nam Điện nhưng dân Huế thì chỉ quen với cái tên Điện Hòn Chén.
Trong lễ hội Điện Hòn Chén thì lễ Nghênh Thần được tổ chức rất trang trọng, trong đó có tổ chức rước Thánh Mẫu Thiên Ya Na. Ngày vía Thiên Ya Na diễn ra đúng ngày 1 tháng 3 và kéo dài trong 3 ngày, tạo nên một quang cảnh rực rỡ nhiều màu sắc và âm thanh mà những lễ hội khác không bì được. Đó là đại hội hầu bóng lớn nhất trong năm.
 
 Lễ hội điện Hòn Chén được tổ chức hằng năm
Vào dịp này, trên sông Hương xuất hiện hàng chục chiếc bằng nối đua nhau trải dài xa tít tắp. Bằng là hai chiếc đò ghép lại với nhau liên kết với nhau bằng những tấm ván lót nằm ngang, tạo nên một mặt bằng rộng rãi. Trên bằng, người ta thiết lập án thờ với tất cả vẻ trang nghiêm và rực rỡ nhất có thể được. Tất cả đều ngược dòng Hương để cùng tới điểm hẹn linh thiêng theo một thứ tự quy cũ: Đi đầu đoàn rước là thuyền đơn của giám sát Thượng Ngàn để mở đường, tiếp sau là bằng rước Mẫu Thượng Ngàn và rước Quan Thánh để dẹp đường cho bằng của Thánh Mẫu và Hội đồng (Công đồng) đi. Theo sau bằng Thánh Mẫu là bằng của Mẫu thủy Cung và các vị thần đi phò Thiên Ya Na. Trên đường từ Huế tới điện Hòn Chén, đoàn rước phải dừng lại ở chùa Thiên Mụ để cúng Mẹ. Bởi vì theo quan niệm dân gian Thánh Mẫu Thiên Ya Na cũng đã từng giáng ở đây.
* "Lên đồng" hay mê tín dị đoan?
Đến nay vẫn chưa xác định rõ thời điểm hình thành tín ngưỡng "Lên đồng" ở Huế. Chỉ biết vào năm Quý Sửu 1553, Dương Văn An soạn Ô châu cận lục đã ghi nhận sinh hoạt hiến tế có chầu văn tại đoạn sông Kim Trà, tức sông Hương ở Huế ngày nay. Tuy nhiên, xét về mặt khoa học, đồng bóng lại là hủ tục, là mê tín dị đoan. Nhạc sĩ Phạm Duy đã có nhận xét khá chí lý trong Đặc khảo về dân nhạc Việt Nam rằng: "Lên đồng là một hiện tượng hóa thân, người phụ nữ Việt mượn đồng bóng để thể hiện những nguyện vọng thầm kín của mình. Ai cũng biết trong dĩ vãng, người đàn bà Việt Nam chịu thua thiệt đủ điều. Lên đồng giúp họ một ảo tưởng ăn chơi như ông hoàng bà chúa. Khi bóng cô bóng cậu nhập vào người lên đồng thì cuộc sống thần tiên bắt đầu". Còn Cụ Phan Kế Bính sau khi trình bày về tín ngưỡng “Lên đồng” cũng đã luận bàn rằng: "Than ôi, đạo phù thủy cùng là đạo đồng cốt còn thịnh hành ngày nào thì dân trí còn ngu xuẩn ngày ấy. Bao giờ trong nước tuyệt hẳn được cái mối ấy thì mới có cơ khôn ngoan cả hơn".
Người viết bài này thiết nghĩ việc "Lên đồng" và lễ hội Điện Hòn Chén tháng ba âm lịch hằng năm là hoàn toàn khác nhau. Tín ngưỡng "Lên đồng" cần được hạn chế nhưng lễ hội Điện Hòn Chén thì cần được phát huy vì đây là một tín ngưỡng thờ Mẫu độc đáo của cư dân vùng sông nước Thừa Thiên Huế.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét