Thứ Tư, 12 tháng 2, 2014

Minh triết về hạnh phúc

Tri túc - Thiểu dục (Biết đủ - Ít ham muốn) là một triết lý và nghệ thuật sống đẹp của minh triết phương Ðông. Nguyễn Công Trứ - nhà thơ Việt Nam nổi tiếng thế kỷ XIX đã từng viết: "Tri túc, tiện túc; đãi túc hà thời túc/ Tri nhàn, tiện nhàn; đãi nhàn hà thời nhàn". Tạm dịch: "Biết đủ, thì đủ; đợi đủ chẳng biết khi nào mà đủ/ Biết nhàn, thì nhàn; đợi nhàn chẳng biết khi nào mà nhàn". Nghệ thuật Biết đủ - Ít ham muốn để sống hạnh phúc ở đời có nhiều quan niệm khác nhau, song tựu trung có thể rút ra 10 điều cơ bản sau.
1. Sức khỏe: Ðủ để biến lao động hàng ngày thành niềm vui sống đầy tự tin trong cuộc đời. Phải có "một tinh thần minh mẫn trong một thể xác tráng kiện" để làm việc hết sức mình vì những gì mà mình hằng ước mơ và yêu quý. Trong thơ của mình, Bác Hồ đã có lần tâm sự: "Ăn khỏe, ngủ ngon làm việc khỏe - Trần mà như thế kém gì tiên". Muốn sống theo gương Bác Hồ chúng ta phải học tập phương pháp dưỡng sinh của Y tổ Tuệ Tĩnh thiền sư: "Bế tinh, dưỡng khí tồn thần - Thanh tâm quả dục thủ chân luyện hình" (Tạm dịch: Giữ tinh, dưỡng khí, bảo tồn thần - Giữ lòng thanh thản, hạn chế dục vọng, giữ chân khí, thường xuyên luyện tập thân thể). Và được trường thọ cũng là niềm hạnh phúc lớn.
2. Tiền bạc: Bằng chính công sức lao động và trí tuệ của mình phải làm ra tiền đủ để trang trải những nhu cầu thiết yếu, nhưng phải luôn luôn có triết lý: "Tiền bạc là người tớ tốt và là người chủ xấu"; "Tiền của không tạo hạnh phúc cho ta" và hằng tâm niệm: "Của làm ra là của để trong nhà - Của ông bà là của để ngoài sân - Của phù vân là của để ngoài ngõ vì nó có chân nó chạy". Nhớ đừng quên lời dạy của Phật: "Thấy lợi đừng nhúng tay vào, hễ nhúng tay vào là hắc ám tâm trí"; và lời chúa phán: "Con lạc đà chui qua lỗ kim còn dễ hơn những người giàu sang đi về nước Chúa". Bởi vì những ai "Vi phú thường bất nhân". Một khi đã "bất nhân" rồi thì đừng hòng lên Thiên đàng hay Niết bàn.
3. Nghị lực: Ðủ quyết tâm để đương đầu và vượt qua mọi khó khăn, trở lực trên đường đời. Hãy nhớ lời nhà yêu nước vĩ đại Phan Bội Châu: "Ðem hết tâm thành vào một mũi tên thì có thể bắn tan được tảng đá cứng" và lời dạy của Bác Hồ kính yêu: "Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền, đào núi và lấp biển, quyết chí ắt làm nên". Và "Phải biết tự thắng mình, vì tự thắng mình là chiến công oanh liệt nhất" (Kinh Phật).
4. Ðạo đức: Ðủ phẩm hạnh để nhận ra những sai lầm của mình mà không tái phạm nữa. Phải nhớ rằng: "Ðời người có hai sai lầm lớn: "Một là bất chấp đến lý, hai là chỉ chấp nhận lý mà không hiểu được tình" (Pascal). Vì thế phải luôn luôn tâm niệm sống và làm theo điều thiện. Làm điều thiện thì sẽ gặp điều lành, làm điều ác thì sẽ gặp điều dữ. Nhớ lời gia huấn xưa của Thánh hiền: "Chứa vàng để lại cho con cháu, con cháu chưa chắc đã giữ được. Chứa sách để lại cho con cháu, con cháu chưa chắc đã học. Cách để lại di sản lâu dài cho con cháu không gì bằng thường xuyên nghĩ điều thiện, làm điều thiện và giáo dục điều thiện cho con cháu". Phải nhớ rằng nói cái đủ của đạo đức thì vô cùng vì: "Cả đời làm điều thiện, thiện như chẳng đủ. Một ngày làm ác, ác thấy đầy ra". Vì thế: "Phải chọn điều thiện mà giữ mãi không ngày nào quên, tai nghe lời thiện, không mắc ba điều ác (miệng nói ác, mắt nhìn ác, việc làm ác)".
5. Nhân ái: Ðủ để trở thành người sống ở đời với tình cao và nghĩa rộng, biết chia sẻ, cảm thông để không bao giờ lạnh lùng trước niềm vui và nỗi buồn của người khác. Phải biết "Thương người như thể thương thân", phải triết lý: "Trên đời mọi thứ đều mây nổi - Còn lại trong tâm một chữ tình (Ðào Duy Anh). "Phải có tình đồng ý thương yêu lẫn nhau" (Hồ Chí Minh) để lúc nào cũng: "Gặp nhau thì hãy cứ vui/ Sự đời như nước chảy, mây trôi,/ Lợi danh như bóng mây chìm nổi/ Chỉ có tình thương để lại đời". (Thơ Tôn Nữ Hỷ Khương).
6. Rộng lượng: Ðủ để nhìn thấy những điều tốt lành nơi người khác. Phải sống ở đời với một tấm lòng rộng mở, bao dung, hòa ái. Với triết lý: "Phải biết nhớ ơn - đừng nhớ oán" vì: "Quên oán nhớ ơn sâu, đó là phép mầu của con người biết sống" (Kinh Phật).
Người xưa dạy: "Ðộ lượng to thì phúc cũng to, cơ mưu sâu thì họa cũng sâu, phải lo tích phúc làm đầu, đừng lo gây họa trước", và: "Trời làm nên tai họa còn có thể tránh được, tự mình làm nên tai họa thì không thể sống hạnh phúc được (Kinh thư). Lưới trời lồng lộng thế nhưng không bỏ sót một ai. Ai sống độ lượng ở đời thì sẽ được lên Thiên đàng. Vì: "Thiên đàng ở chính trong lòng ta - Ðịa ngục cũng do lòng ta mà có" (Kinh Thánh) và "Phật cũng từ tâm" mà thành.
7. Niềm tin: Ðủ để làm người lương thiện và thực hiện hoàn mỹ những lý tưởng, ước mơ và khát vọng chân chính của mình. Triết lý của niềm tin là: "Mất của cải có thể tìm lại được của cải, mất danh dự có thể tìm lại được danh dự. Nhưng một khi đã mất niềm tin thì mất tất cả". Phải tin rằng: "Ở đời phúc họa do mình/ Tu nhân, tích đức trời dành phần cho/ Gặp nguy sẽ được cứu nguy/ Gặp nạn sẽ được phò trì qua cơn..." (Ca dao).
Và một khi ta hành động vì lương tri, vì chính nghĩa thì nhất định chiến thắng sẽ về ta. Ta đã đi là ta sẽ đến. Ta đã chiến đấu thì ta nhất định sẽ chiến thắng. Nhờ vững niềm tin vào chính nghĩa mà nửa sau thế kỷ XX, hàng triệu người Việt Nam sống trong: "Mưa bom, bão đạn lòng thanh thản - Nhạt muối vơi cơm miệng vẫn cười" để "Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước - Mà lòng phơi phới dậy tương lai" cho đến ngày 30/4/1975 "Bác Hồ ơi! Toàn thắng đã về ta!" (Tố Hữu) và mãi mãi cất cao tiếng hát "Như có Bác Hồ trong ngày vui đại thắng" (Phạm Tuyên).
8. Hy vọng: Ðủ để vượt những gian nan, thử thách ở đời cho đến lúc mình đạt được mục đích. Triết lý của hy vọng là một thứ thất vọng hôm nay gia hạn cho ngày mai. Bởi vì con người thường trực ở đời với tâm trạng: "Sống là lo âu, là luyến tiếc dĩ vãng, bất mãn với hiện tại và luôn luôn ao ước đi đến một tương lai tươi đẹp hơn, nhưng khi tương lai đó đã đến, nó vẫn chỉ là một hiện tại đầy những điều bất như ý như trăm ngàn hiện tại đã trôi qua (Schopenauher). Vì thế nếu con người sống ở đời cứ mải mê với những hy vọng hão huyền, phi thực tế thì sẽ suốt đời bất hạnh. Cho nên hy vọng cũng phải "tri túc" chứ không thể "buông lung".
9. Kiên cường: Ðủ để vượt qua những thách thức, trở lực, cho đến khi mình đạt được mục tiêu. Bác Hồ nói: "Dục thành đại sự nghiệp - tinh thần cánh yếu đại" (Muốn làm nên sự nghiệp vĩ đại thì cũng phải có tinh thần vĩ đại). Vì thế trong những lúc vận mệnh của dân tộc và sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta đứng trước hiểm họa "như ngàn cân treo sợi tóc", Bác vẫn dạy: "Dù có đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải dành cho được độc lập - tự do".
10. Tri thức: "Tri thức là sức mạnh", cần phải có đủ để sống, hành động, cải tạo và xây dựng xã hội. Muốn thế: "Cần phải học thật nhiều để nhận thức rằng mình biết còn quá ít" (M.Montaigne); và: "Trong nhà không nên chứa nhiều vàng ngọc mà nên chứa nhiều kinh sách" (Lê Quý Ðôn). Ðồng thời phải biết: "Ôn cố tri tân" vì "Ôn lại những điều đã học để biết thêm điều mới, kẻ ấy có thể làm thầy được thiên hạ" (Khổng Tử). Triết lý của tri thức là: "Những điều ta biết chỉ là giọt nước so với những gì ta chưa biết là cả đại dương mênh mông". Và tri thức chính là văn hóa, là năng lực nội sinh của mỗi người, mà: "Văn hóa là cái gì còn lại khi người ta quên hết cả, là cái gì vẫn thiếu khi người ta đã học hết tất cả" (E.Henriot). Vì thế, phải ghi nhớ lời của Lênin: "Học - Học nữa - Học mãi" và: "Suốt đời còn sống thì còn phải học tập" (Bác Hồ).
Tóm lại, hạnh phúc là niềm vui sướng tột cùng ở đời, nhưng cũng là điều vô cùng khó nói.

知 足 便 足 待 足 何 時 足

知 閒 便 閒 待 閒 何 時 閒

Tri túc tiện túc đãi túc hà thời túc
Tri nhàn tiện nhàn đãi nhàn hà thời nhàn

Có nghĩa là:

Biết đủ, thì là đủ. Đợi đủ, khi nào mới đủ
Biết nhàn, thì là nhàn. Đợi nhàn, khi nào mới nhàn

"Nhàn" có hai cách viết phổ thông: 閒 và 閑.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét